Achter de Duizend-en-een-nacht Verhalen van de oriëntalismen
Met bijna 300 meesterwerken neemt de tentoonstelling Par-delà les Mille et Une Nuits (Achter de Duizend-en-een-nacht) u mee op reis door de tijd om te zien hoe vormen, fantasieën en kennis circuleren en veranderingen ondergaan. De expositie bestudeert de diverse levens van kunstwerken – de bestemming van voorwerpen vanaf hun ontstaan, hun traject, de herinterpretaties ervan – en onderzoekt hoe verhalen worden gevormd, veranderd en doorgegeven.
In het begin van de 18e eeuw publiceerde Antoine Galland in de Franse taal de Duizend-en-een-Nacht, een bundel verhalen uit Indiase en Perzische tradities, die vanaf de 9e eeuw in het Arabisch werden overgeleverd. Deze door de figuur van Sheherazade vertelde, en eeuwenlang bewerkte en herschreven verhalen, gaven toegang tot een verbeeldingswereld waarin het verhaal een ruimte werd van overleving, inventiviteit en overdracht. Het succes in Europa had grote invloed op de voorstellingen van het Oosten en onthulde zowel een verlangen naar elders als een weerspiegeling van de samenlevingen waarin zij werden ontvangen.
Maar deze geschiedenis begon niet met Galland noch in de 18e eeuw. Al sinds de middeleeuwen circuleerden voorwerpen, motieven en kennis dankzij handels-, diplomatieke en culturele uitwisselingen tussen de oevers van de Middellandse Zee en daarbuiten. Textiel en kostbare voorwerpen werden bewaard in kerkschatkamers, prinselijke en koninklijke collecties, soms hergebruikt of aangepast. Wetenschap, kunst en literatuur uit de islamitische wereld waren reeds bekend, overgenomen of besproken. Het Oosten werd niet gezien als een homogeen, vastomlijnd gebied, maar als een pluriforme, veranderlijke realiteit, die naargelang tijdperk en context opnieuw werd gedefinieerd.
De tentoonstelling Achter de Duizend-en-een-nacht onderzoekt de bestemming van voorwerpen op lange termijn. Verzameld, bewonderd, geherinterpreteerd en soms onbegrepen, getuigen ze van de manier waarop ze achtereenvolgend gebruikt, vervoerd en bekeken werden. Tijdens de sluiting en herinrichting van de afdeling Islamitische kunst in het Louvre in Parijs, zijn de belangrijke werken hier samengebracht, aangevuld met uitzonderlijke bruiklenen uit Franse en Belgische collecties. Met een chronologische, kritische benadering schetst de tentoonstelling vanuit Frans perspectief de culturele uitwisselingen tussen het Oosten en het Westen vanaf de middeleeuwen tot heden. Van Parijs tot Isfahan, van het Alhambra tot Caïro, van Constantinopel tot Venetië en Algiers neemt de tentoonstelling u mee op reis door ruimte en tijd, waar voorwerpen, fantasie, mensen en verhalen elkaar kruisen.
De tentoonstelling bestaat uit verschillende onderdelen: Vanaf de 8e eeuw circuleerden in Europa voorwerpen uit het Oosten, die kostbaar en wonderbaarlijk werden gevonden. Ze verrijkten kerkschatten en koninklijke collecties. De legende van de uitwisselingen tussen Karel de Grote en Haroen al-Rashid illustreert het prestige van deze voorwerpen. Vanaf de 13e en vooral de 16e eeuw werd dankzij de handel in het Middellandse Zeegebied de overdracht van kennis en vaardigheden geïntensiveerd, en de diplomatieke uitwisselingen en de fascinatie voor het Ottomaanse Rijk voedden de turkomanie en de Europese verbeelding. Het Oosten inspireerde kunstenaars, schrijvers en musici, van Molière tot Rameau, net als de Duizend-en-een-nacht, die vertaald en bewerkt werd. Historische en denkbeeldige verhalen werden gevormd rond emblematische werken zoals het ‘Baptistère de Saint-Louis’ (baptisterium van Lodewijk de Heilige). In de 18e en 19e eeuw werd bij wetenschappelijke reizen naar het Alhambra en Caïro onbekend erfgoed onthuld dat in de 19e eeuw inspiratie bood voor het alhambrisme in muziek en artistieke creatie. Van Ingres tot Delacroix, van Gérôme tot Matisse, via de verzamelaars Goupil en Delort de Gléon, wier collecties hier zijn gereconstrueerd, werden verlangde of verzamelde voorwerpen opnieuw geïnterpreteerd in schilderijen en interieurs. De wereldtentoonstellingen maakten deze vaak stereotiepe beelden populair, terwijl musea hiërarchie in de kunst aanbrachten. Vandaag de dag stellen diezelfde musea de verhalen van deze oriëntalismen ter discussie.
In het chronologische parcours van de tentoonstelling wordt deze gedachte voortgezet met hedendaagse neventhema’s: eigentijdse kunstenaars – Abbas Akbari, Kader Attia, Dalila Dalléas Bouzar, Nezaket Ekici, Katia Kameli, Nicene Kossentini, Fatima Mazmouz, Sara Ouhaddou, Nazanin Pouyandeh, Zineb Sedira, Wael Shawky, Rayan Yasmineh, Nil Yalter, Amir Youssef – herinterpreteren dit erfgoed, verleggen de blik en geven een nieuwe lezing die het heden blijft structureren en bevragen.
Tussen verleden, heden en toekomst zet de expositie tot nadenken over de verspreiding van vormen en de manier waarop wij tegenwoordig naar kunstwerken kijken. Terugkomen op de ‘Duizend-en-een-nacht’ en ‘erachter kijken’ betekent erkennen dat oriëntalismen verhalen zijn. Zoals alle verhalen werden en kunnen ze worden overgeleverd, herschreven, gewijzigd, ter discussie gesteld, verrijkt, bekritiseerd en opnieuw gecreëerd. Zoals alle verhalen hebben ze hun licht- en schaduwkanten. Zoals alle verhalen moet het vervolg nog worden geschreven, zoals wordt uitgedrukt door de blik van hedendaagse kunstenaars.
Curatoren:
Gwenaëlle Fellinger, conservator, afdeling Islamitische Kunst, Louvre
Souraya Noujaim, directeur, afdeling Islamitische Kunst, Louvre
Annabelle Ténèze, directrice van het Louvre-Lens
Scenografie:
Philippine Ordinaire, artistiek directeur, met Mathis Boucher, architect-scenograaf bij het Louvre-Lens
