Achter de Duizend-en-Een-Nacht.
Verhalen van de oriëntalismen

Met bijna 300 meesterwerken neemt de tentoonstelling u mee op reis door duizend-en-een levens van voorwerpen uit het Oosten, van de middeleeuwen tot heden. Van Parijs tot Isfahan, van het Alhambra tot Caïro, van Constantinopel tot Venetië en Algiers wordt met een verzameling verhalen, waarin historische en verzonnen vertellingen elkaar kruisen, de fascinatie ontcijferd voor wat men ‘het Oosten’ noemde.

In het begin van de 18^e eeuw publiceerde de Picardiër Antoine Galland in de Franse taal de Duizend-en-een-Nacht. Deze bundel verhalen uit Indiase en Perzische tradities, die vanaf de 9^e eeuw in het Arabisch werden overgeleverd, werd gedragen door de figuur van Sheherazade, die aan een koning verhalen zonder einde vertelde om aan de dreigende dood te ontsnappen. Ze gaven toegang tot een verbeeldingswereld waarin het verhaal een ruimte werd van overleven, inventiviteit en overdracht, en hadden grote invloed op de voorstellingen van het Oosten. Bewerkt door eeuwen van herschrijvingen droegen deze verhalen, en vele andere, bij aan de fascinatie voor het Oosten die kunstenaars door de eeuwen heen inspireerde, van Molière en La Fontaine tot Ingres, van Delacroix tot Matisse. Ze onthulden een verlangen naar elders en fungeerden als een spiegel voor de Europese samenlevingen.

Maar deze geschiedenis begon niet met Galland noch in de 18^e eeuw. Al sinds de middeleeuwen circuleerden voorwerpen, motieven en kennis dankzij handels-, diplomatieke en culturele uitwisselingen tussen de oevers van de Middellandse Zee en daarbuiten. Textiel en kostbare voorwerpen werden bewaard in kerkschatkamers, prinselijke en koninklijke collecties, soms hergebruikt of aangepast. Wetenschap, kunst en literatuur uit de islamitische wereld waren reeds bekend, overgenomen of besproken. Het Oosten werd niet gezien als een homogeen, vastomlijnd gebied, maar als een pluriforme, veranderlijke realiteit, die naargelang tijdperk en context opnieuw werd gedefinieerd.

De tentoonstelling onderzoekt de bestemming van voorwerpen op de lange termijn. Verzameld, bewonderd, geherinterpreteerd en soms onbegrepen, getuigen ze van de manier waarop ze achtereenvolgens gebruikt, vervoerd en bekeken werden. U volgt hun geschiedenis en hun routes: van kerkschatten naar Franse koninklijke collecties, van kunstenaarsateliers en verzamelaarsinterieurs naar musea van vroeger en nu. Deze oriëntalismen komen tot uiting in alle kunsten – literatuur, theater, muziek en film – met verhalen vol fascinatie en uitwisselingen, maar ook stereotypen en onbegrip.

Voor het eerst wordt een bijzondere selectie kunstwerken uit de afdeling Islamitische Kunst van het Louvre tentoongesteld in het Louvre-Lens, waaronder twee iconische meesterwerken: het Baptistère de Saint Louis en de Monzon-leeuw. Deze unieke bruikleen wordt aangevuld met werken uit Franse en Belgische collecties.

De tentoonstelling bestaat uit verschillende onderdelen: Vanaf de 8^e eeuw circuleerden in Europa voorwerpen uit het Oosten, die kostbaar en wonderbaarlijk werden gevonden. Ze verrijkten kerkschatten en koninklijke collecties. De legende van de uitwisselingen tussen Karel de Grote en Haroen al-Rashid illustreert het prestige van deze voorwerpen. Vanaf de 13^e en vooral de 16^e eeuw werd dankzij de handel in het Middellandse Zeegebied de overdracht van kennis en vaardigheden geïntensiveerd, en de diplomatieke uitwisselingen en de fascinatie voor het Ottomaanse Rijk voedden de turkomanie en de Europese verbeelding. Het Oosten inspireerde kunstenaars, schrijvers en musici, van Molière tot Rameau, net als de Duizend-en-een-nacht, die vertaald en bewerkt werd. Historische en denkbeeldige verhalen werden gevormd rond emblematische werken zoals het ‘Baptistère de Saint-Louis’ (baptisterium van Lodewijk de Heilige). In de 18^e en 19^e eeuw werd bij wetenschappelijke reizen naar het Alhambra en Caïro onbekend erfgoed onthuld dat in de 19^e eeuw inspiratie bood voor het alhambrisme in muziek en artistieke creatie. Van Ingres tot Delacroix, van Gérôme tot Matisse, via de verzamelaars Goupil en Delort de Gléon, wier collecties hier zijn gereconstrueerd, werden verlangde of verzamelde voorwerpen opnieuw geïnterpreteerd in schilderijen en interieurs. De wereldtentoonstellingen maakten deze vaak stereotiepe beelden populair, terwijl musea hiërarchie in de kunst aanbrachten. Vandaag de dag stellen diezelfde musea de verhalen van deze oriëntalismen ter discussie.

In de chronologische opbouw van de tentoonstelling wordt deze gedachte voortgezet met hedendaagse neventhema’s: de eigentijdse kunstenaars – Abbas Akbari, Kader Attia, Dalila Dalléas Bouzar, Nezaket Ekici, Katia Kameli, Nicene Kossentini, Fatima Mazmouz, Sara Ouhaddou, Nazanin Pouyandeh, Zineb Sedira, Wael Shawky, Rayan Yasmineh, Nil Yalter, Amir Youssef –  herinterpreteren dit erfgoed en geven nieuwe interpretaties die het verleden ter discussie stellen en een nieuw heden voorstellen.

Tussen verleden, heden en toekomst zet de expositie tot nadenken over de verspreiding van vormen en de manier waarop wij tegenwoordig naar kunstwerken kijken. Terugkomen op de ‘Duizend-en-een-nacht’ en ‘erachter kijken’ betekent erkennen dat oriëntalismen verhalen zijn. Zoals alle verhalen werden en kunnen ze worden overgeleverd, herschreven, gewijzigd, ter discussie gesteld, verrijkt, bekritiseerd en opnieuw gecreëerd. Zoals alle verhalen hebben ze hun licht- en schaduwkanten. Zoals alle verhalen moet het vervolg nog worden geschreven, zoals wordt uitgedrukt door de blik van hedendaagse kunstenaars. 

Curatoren:
Algemene curatoren: Annabelle Ténèze, directrice van het Louvre-Lens, en Souraya Noujaim, directrice van de afdeling Islamitische Kunst van het Louvre;
Wetenschappelijke curatoren: Gwenaëlle Fellinger, hoofdconservator van de afdeling Islamitische Kunst, Louvre

Scenografie:
Philippine Ordinaire en Bertrand Houdin, artistiek directeuren, met Mathis Boucher, architect-scenograaf bij het Louvre-Lens

Deze tentoonsteling kwam tot stand met steun van de Fondation Crédit Mutuel Nord Europe, Grand Mécène.